Hakikat Makrifat Menurut Tokoh Sufi Imam Ahmad ar-Rifa‘i

Hakikat Makrifat Menurut Tokoh Sufi Imam Ahmad ar-Rifa‘i

🔹 Matan Qalam:

غَايَةُ الْمَعْرِفَةِ أَنْ تَرَى الْأَشْيَاءَ بِاللَّهِ لَا بِنَفْسِكَ

🔹 Terjemahannya:

“Kesudahan makrifat ialah engkau melihat segala sesuatu dengan Allah, bukan dengan dirimu.”

🔹Isyarinya:

“Bila engkau lenyap dirimu bersertaNya(مَعِيَّةُ ٱللَّهِ) atau tenggelam engkau daripada nafsumu (فناء النفس), maka lenyaplah qudrat dirimu lalu engkau menyaksikan " قُدْرَةُ ٱللَّهِ", dan lenyaplah iradat dirimu lalu engkau menyaksikan " إِرَادَةُ ٱللَّهِ"

👉Dan:

Apabila seorang salik fana’secara maknawinya(ٱلْفَنَاءُ ٱلْمَعْنَوِيُّ عَنِ ٱلنَّفْسِ) daripada melihat dirinya sendiri, maka dia tidak lagi bergantung kepada kekuatan, kehendak, dan tadbir dirinya. Ketika itu hatinya menyaksikan bahawa segala qudrat dan iradat pada hakikatnya adalah milik Allah semata-mata(لَا قُدْرَةَ وَلَا إِرَادَةَ إِلَّا بِٱللَّهِ).

✍️ Muqadimah:

Qalam ini merupakan antara ungkapan halus ahli makrifat dalam menjelaskan hakikat fana’ daripada dakwaan diri dan masuk kepada penyaksian tauhid yang murni. Ia menunjukkan bahawa kemuncak perjalanan rohani bukan sekadar banyak ibadah atau ilmu, tetapi keluarnya hati daripada pergantungan kepada nafs, akal, dan daya dirinya sendiri.

Jalan tasawuf mendidik salik supaya keluar daripada dakwaan diri, pergantungan kepada nafsu, dari merasa memiliki daya serta kehendak secara berdiri sendiri. Fana’ dalam istilah ahli sufi bukan bererti hilang zat manusia, tetapi lenyap penyaksian terhadap diri sebagai pelaku yang " مستقل " daripada Allah(فَنَاءُ شُهُودِ النَّفْسِ كَفَاعِلٍ مُسْتَقِلٍّ عَنِ ٱللَّهِ)

✍️ Pengenalan Tokoh:

Ahmad al-Rifa i ialah seorang wali besar dan imam tasawuf yang masyhur pada kurun keenam hijrah. Nama penuhnya ialah:

السيد أحمد بن علي الرفاعي

Beliau dilahirkan di Iraq dan dikenali sebagai tokoh yang menghimpunkan antara syariat, hakikat, tawaduk, khidmat, serta penyucian jiwa.

Beliau sangat menekankan: 

▪️Adab terhadap Allah

▪️Faqr dan iftiqar kepada Allah

▪️Fana’ daripada ujub dan dakwaan diri

▪️Tauhid yang bersih daripada syirik khafi

▪️Kasih sayang dan kerendahan hati

👉Tariqah beliau berkembang luas di dunia Islam dan terkenal dengan penekanan terhadap zikir, muraqabah, khidmat, dan penyaksian ubudiyyah.

✍️ Pengenalan Maksud:

Qalam ini menjelaskan bahawa ahli makrifat yang sempurna tidak lagi melihat sesuatu dengan pandangan nafs semata-mata. Mereka tidak bersandar kepada akal, kekuatan diri, atau pengalaman dirinya sendiri.

Sebaliknya mereka melihat: 

▪️Segala sesuatu berlaku dengan izin Allah

▪️Segala gerak berada di bawah Qudrat Allah

▪️Segala tadbir berjalan dengan Iradat Allah

▪️Segala kewujudan berhajat kepada Allah

👉Maka pandangan mereka terhadap makhluk menjadi jambatan untuk mengenal kebesaran Allah, bukan untuk membesarkan diri sendiri.

👉Apabila hijab nafs terangkat, maka tersingkaplah bahawa segala gerak, diam, daya, dan kehendak seluruhnya di bawah Qudrat dan Iradat Allah Ta‘ala.

✅ Tafsir Isyari/Sufi:

▪️ “Melihat segala sesuatu dengan Allah”

Iaitu melihat dengan cahaya tauhid dan nur makrifat yang Allah campakkan ke dalam hati.

Firman Allah:

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

“Allah ialah cahaya langit dan bumi.”

📖 Surah an-Nur ayat 35

👉 Isyarinya:

Dengan nur hidayah Allah, hati ahli makrifat menyaksikan bahawa segala sesuatu berdiri dengan kekuasaan-Nya.

▪️ “Bukan dengan dirimu”

Iaitu bukan dengan dakwaan nafs, ujub ilmu, atau kekuatan akal yang terpisah daripada Allah.

Ahli sufi memandang bahawa nafs sentiasa cenderung melihat dirinya mempunyai kemampuan dan kelebihan. Maka selama hati masih bergantung kepada dirinya, belum sempurna tauhid musyahadahnya.

Firman Allah:

﴿وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾

“Dan apa jua nikmat yang ada pada kamu maka ia daripada Allah.”

📖 Surah an-Nahl ayat 53

👉 Isyarinya:

Segala ilmu, gerak hati, kefahaman, dan kekuatan hanyalah limpahan daripada Allah.

▪️ Hakikat Pandangan Ahli Makrifat

Mereka melihat asbab pada zahir, namun hati mereka tidak terhenti pada asbab. Mereka menyaksikan Musabbib al-Asbab iaitu Allah Ta‘ala.

Mereka makan, bekerja, berjalan, dan berusaha seperti manusia lain, tetapi hati mereka sentiasa memandang Allah sebagai pelaku hakiki.

✅Qalam Semaksud Daripada Ulamak Sufi:

🔸 Abu al-Qasim al-Junayd al-Baghdadi berkata:

التَّوْحِيدُ إِفْرَادُ الْقَدِيمِ عَنِ الْمُحْدَثِ

“Tahuid ialah mengesakan Yang Qadim daripada yang baharu.”

👉 Maksudnya:

▪ Walaupun ahli makrifat menyaksikan segala sesuatu berlaku dengan Qudrat Allah, namun wajib ditanzihkan Allah daripada menyerupai makhluk-Nya.

▪️ Qudrat makhluk adalah baharu, lemah, terbatas, dan berhajat, sedangkan Qudrat Allah bersifat azali, qadim, sempurna, dan tidak berhajat kepada sesuatu.

▪️ Maka penyaksian hati terhadap af‘al Allah bukan bererti menyamakan antara perbuatan hamba dengan sifat Qudrat Allah, tetapi melihat bahawa segala ta’thir hakiki kembali kepada Allah Ta‘ala.

🔸 Abu Madyan Shuayb berkata:

مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَرَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ

“Aku tidak melihat sesuatu melainkan aku melihat Allah sebelumnya.”

👉 Isyarinya:

▪️ Bukan bermaksud melihat Zat Allah dengan mata kepala pada makhluk, kerana Allah Maha Suci daripada bertempat, berjisim, atau menyerupai sesuatu.

▪️ Tetapi maksudnya ialah hati ahli makrifat menyaksikan bahawa segala sesuatu berdiri dengan Qudrat, Iradat, dan Tadbir Allah Ta‘ala.

▪️ Mereka melihat makhluk sebagai dalil yang menunjukkan kebesaran Allah, bukan melihat makhluk itu mempunyai kekuatan berdiri sendiri.

▪️ Maka sebelum hati mereka tertumpu kepada makhluk, hati mereka terlebih dahulu hadir menyaksikan Allah sebagai Musabbib al-Asbab dan Pengatur sekalian kewujudan.

▪️ Ini ialah penyaksian tauhid af‘al, bukan hulul, ittihad, atau menyamakan Allah dengan makhluk.

📖 Firman Allah:

﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ﴾

“Kami akan memperlihatkan kepada mereka tanda-tanda Kami pada segenap ufuk dan pada diri mereka sendiri.”

📖 Surah Fussilat ayat 53

👉 Isyarinya:

Segala makhluk ialah ayat dan tanda yang membawa hati mengenal Allah, bukan zat Allah itu sendiri.

✳️ Intipati Maksud:

▪️ Hakikat makrifat ialah penyaksian tauhid.

▪️ Ahli makrifat tidak bersandar kepada dirinya sendiri.

▪️ Mereka melihat segala sesuatu berdiri dengan Allah.

▪️ Fana’ ialah gugurnya dakwaan nafs dan ujub diri.

▪️ Hati yang bersih menyaksikan Qudrat dan Iradat Allah pada segala kejadian.

▪️ Segala asbab kembali kepada Musabbib al-Asbab.

✳️ Kesimpulan:

Qalam Imam Ahmad ar-Rifa‘i ini mengajar bahawa hakikat makrifat bukan sekadar mengetahui dengan akal, tetapi menyaksikan dengan hati bahawa segala sesuatu berdiri dengan Allah. Maka gugurlah rasa memiliki daya dan ilmu secara sendiri.

👉Apabila hati fana’ daripada nafs, maka lahirlah musyahadah tauhid:

▪️Melihat Qudrat Allah pada segala gerak

▪️Melihat Iradat Allah pada segala tadbir

▪️Melihat nikmat Allah pada segala kebaikan

▪️Dan melihat dirinya hanyalah hamba yang faqir kepada Allah Ta‘ala.

👉Dengan itu:

▪️ Barangsiapa mengenal kelemahan dirinya, nescaya dia mengenal keagungan Tuhannya.

▪️ Barangsiapa fana’ daripada nafsnya, nescaya terbuka baginya cahaya tauhid.

▪️ Dan barangsiapa melihat segala sesuatu dengan Allah, maka hilanglah daripadanya hijab ujub dan dakwaan diri.

🌷 Penutup Qalam Hikmah:

🔹 Matan:

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْفَقْرِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْقُدْرَةِ

🔹 Terjemahannya:

“Barangsiapa mengenal dirinya dengan kefakiran, nescaya dia mengenal Tuhannya dengan Kekuasaan.”

🔹 Matan:

إِذَا غَابَتْ رُؤْيَةُ النَّفْسِ ظَهَرَ نُورُ الْحَقِّ فِي الْقَلْبِ

🔹 Terjemahannya:

“Apabila lenyap pandangan terhadap nafs, maka zahirlah cahaya al-Haqq di dalam hati.”

🔹 Matan:

سُقُوطُ دَعْوَى النَّفْسِ أَوَّلُ أَبْوَابِ الْمَعْرِفَةِ

🔹 Terjemahannya:

“Gugurnya dakwaan nafs ialah permulaan segala pintu makrifat.”

Waullahu'allam

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin