🕋 Ahlillah dan Arif Billah Menurut Manhaj Ahlus Sunnah wal Jamaah

✍️ Muqadimah

Perjalanan menuju Allah merupakan perjalanan yang menghimpunkan antara ilmu syariat, penyucian jiwa (tazkiyah al-nafs), mujahadah, adab serta bimbingan para ulama rabbani. Syariat menjadi asas, manakala tasawuf yang sahih menyempurnakan perjalanan hati sehingga seseorang mencapai maqam ihsan.

Justeru, para ulama tasawuf menjelaskan bahawa penguasaan ilmu syariat semata-mata belum semestinya melahirkan tahqiq makrifat, bahkan ia perlu dihiasi dengan tarbiah ruhani melalui jalan suluk yang dipimpin oleh murabbi atau mursyid yang berpegang teguh kepada al-Quran dan al-Sunnah.

✍️ Pengenalan

Jalan tasawuf bukanlah jalan yang terpisah daripada syariat, bahkan merupakan jalan penyempurnaan syariat melalui penyucian hati daripada segala aghyar sehingga hati sentiasa hidup dengan zikrullah, muraqabah dan mahabbah kepada Allah.

Daripada perjalanan inilah lahir golongan yang dikenali sebagai Ahlillah, dan daripada kalangan mereka, Allah mengangkat sebahagian hamba-Nya ke darjat Arif Billah, iaitu mereka yang dikurniakan tahqiq makrifat dan maqam ihsan.

✅ Siapa yang disebut sebagai Ahlillah?

Ahlillah ialah hamba-hamba Allah yang berjalan menuju-Nya melalui jalan tarbiah ruhani menurut manhaj Ahlus Sunnah wal Jamaah.

Antara sifat mereka ialah:

▪ Berpegang teguh kepada al-Quran dan al-Sunnah.

▪ Berjalan di bawah bimbingan murabbi atau mursyid tarbiah irsyad yang bersanad.

▪ Sentiasa bermujahadah dalam proses takhliyah al-qalb (تخلية القلب), iaitu membersihkan hati daripada syirik khafi, riya', ujub, takabbur, hasad, hubb al-dunya dan seluruh aghyar yang menghijab hati daripada Allah.

▪ Berusaha mencapai hudur al-qalb ma'a Allah (حضور القلب مع الله), iaitu hati sentiasa hadir bersama Allah dengan zikir, muraqabah, mahabbah dan ubudiyyah, teguh kepada prinsip tanzih.

▪ Menghimpunkan antara syariat, tariqat dan hakikat dalam setiap amal.

▪ Sentiasa memelihara adab, ikhlas, istiqamah dan muraqabah.

▪ Diberikan limpahan nur hidayah dan permulaan makrifat menurut kadar anugerah Allah.

✅ Siapa yang disebut sebagai Arif Billah?

Arif Billah ialah hamba Allah yang telah dikurniakan tahqiq makrifat melalui penyucian hati, mujahadah, suluk dan limpahan rahmat Allah.

Antara tanda-tanda mereka ialah:

▪ Makrifat yang sahih lagi berteraskan tauhid dan sentiasa memelihara prinsip tanzih.

▪ Mencapai musyahadah qalbiyyah, iaitu hati menyaksikan tajalli Asma', Sifat dan Af'al Allah pada seluruh akwan melalui cahaya basirah, bahkan semakin bertambah pengagungan dan penyucian (tanzih) terhadap-Nya.

▪ Makrifat yang melahirkan keperasanan secara zauq dan wijdan dalam ibadah.

▪ Dikurniakan peningkatan martabat keyakinan:

• 'Ilm al-Yaqin (علم اليقين)

• 'Ayn al-Yaqin (عين اليقين)

• Haqq al-Yaqin (حق اليقين)

▪ Dengan izin Allah dikurniakan mukasyafah qalbiyyah (المكاشفة القلبية) sehingga tersingkap hijab-hijab rohani dan bertambah jelas hakikat ubudiyyah serta kebesaran Allah melalui ayat-ayat dan af'al-Nya.

▪ Dikurniakan futuhat rabbaniyyah (الفتوحات الربانية) berupa hikmah, kefahaman, firasat, nur makrifat dan rahsia-rahsia ilmu yang Allah limpahkan ke dalam hati mereka.

▪ Mencapai Maqam Ihsan, iaitu sentiasa beribadah dalam muraqabah kepada Allah sebagaimana yang diajarkan oleh Rasulullah SAW.

🔹 Diantara Tokoh Ulama yang dikenali dalam dunia tasawuf sebagai Arif Billah:

▪ Imam al-Junayd al-Baghdadi.

▪ Imam al-Harith al-Muhasibi.

▪ Imam Abu al-Qasim al-Qusyairi.

▪ Imam Abu Hamid al-Ghazali.

▪ Syeikh Abdul Qadir al-Jailani.

▪ Syeikh Abu Madyan al-Maghribi.

▪ Imam Ibn 'Ata'illah al-Sakandari.

▪ Syeikh Ahmad Ibn 'Ajibah al-Hasani.

▪ Syeikh Abdul Karim al-Jili.

✅Qalam Mereka Memimpin Ahlinya:

🔹Imam al-Junayd al-Baghdadi berkata:

الطَّرِيقُ كُلُّهُ أَدَبٌ

"Seluruh jalan menuju Allah adalah adab."

Beliau juga menegaskan bahawa jalan menuju Allah tidak dapat dicapai melainkan dengan hati yang teguh hanya kepada-Nya:

الْوُصُولُ إِلَى اللَّهِ بِثَبَاتِ الْقَلْبِ عَلَيْهِ، وَلَا طَرِيقَ إِلَيْهِ لِمَنْ تَفَرَّقَتْ بِهِ الْخَوَاطِرُ وَتَشَتَّتَتْ عَنْهُ الْهِمَمُ.

"Sampai kepada Allah adalah dengan tetapnya hati hanya kepada-Nya. Tiada jalan menuju-Nya bagi sesiapa yang khawatirnya berpecah dan himmahnya berselerak kepada selain-Nya."

🔹Imam al-Junayd al-Baghdadi mengenai manhaj tasawuf beliau meyatakan:

طَرِيقُنَا هَذَا مُقَيَّدٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ

Maksud: "Jalan kami ini terikat (berpandukan) kepada al-Kitab (al-Quran) dan al-Sunnah."

👉Dalam riwayat yang lebih panjang disebut:

طَرِيقُنَا هَذَا مُقَيَّدٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَمَنْ لَمْ يَقْرَأِ الْقُرْآنَ، وَلَمْ يَكْتُبِ الْحَدِيثَ، لَا يُقْتَدَى بِهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ.

Maksud: "Jalan kami ini terikat dengan al-Quran dan al-Sunnah. Maka sesiapa yang tidak membaca (memahami) al-Quran dan hadis, maka tidak boleh dijadikan ikutan dalam urusan (tasawuf) ini."

👉Rujukan

Qalam ini dinukil oleh beberapa ulama tasawuf muktabar, antaranya:

▪️Imam al-Qusyairi dalam الرسالة القشيرية.

▪️Abu Nu'aym al-Asbahani dalam حلية الأولياء.

▪️Imam al-Sulami dalam طبقات الصوفية.

👉Qalam ini menjadi antara prinsip utama bahawa tasawuf yang sahih tidak pernah terpisah daripada al-Quran dan al-Sunnah, bahkan kedua-duanya merupakan neraca bagi setiap maqam, hal, mukasyafah dan futuhat yang dialami oleh seorang salik

✅ Dalil Semaksud

🔹 Dalil

وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ

Maksudnya:

"Dan orang-orang yang bersungguh-sungguh bermujahadah pada jalan Kami, nescaya Kami akan menunjukkan kepada mereka jalan-jalan Kami. Sesungguhnya Allah benar-benar berserta orang-orang yang berbuat ihsan."

(Surah al-'Ankabut: 69)

👉 Isyari

▪ Mujahadah merupakan pintu kepada tazkiyah al-nafs dan penyucian hati.

▪ Penyucian hati membuka jalan kepada hudur al-qalb ma'a Allah.

▪ Hati yang bersih menerima limpahan nur makrifat, zauq dan wijdan.

▪ Allah mengurniakan mukasyafah qalbiyyah dan futuhat rabbaniyyah kepada hamba-hamba pilihan-Nya menurut kehendak-Nya.

▪ Musyahadah yang sahih ialah menyaksikan tajalli Asma', Sifat dan Af'al Allah dengan basirah, bukan menyaksikan Zat Allah, serta sentiasa memelihara tanzih.

▪ Kesudahan perjalanan suluk ialah tercapainya Maqam Ihsan dengan tetap berpegang teguh kepada al-Quran dan al-Sunnah.

✳️ Kesimpulan

Ahlillah ialah mereka yang sentiasa bermujahadah menyucikan hati, menghimpunkan syariat, tariqat dan hakikat sehingga dikurniakan hudur al-qalb ma'a Allah. Daripada kalangan mereka, Allah memilih sebahagian hamba-Nya menjadi Arif Billah, lalu mengurniakan tahqiq makrifat, musyahadah qalbiyyah, martabat al-yaqin, mukasyafah dan futuhat rabbaniyyah.

Semua maqamat dan ahwal tersebut merupakan anugerah Allah semata-mata. Ia hendaklah sentiasa dipelihara dengan adab, tanzih, istiqamah serta ittiba' kepada al-Quran dan al-Sunnah di bawah bimbingan para ulama rabbani.

والله أعلم بالصواب

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

🕋 Tarbiah Sufi: 

Haqiqat Solat Menurut Tafsiran Isyari Ahli Tasawuf

🔹Qalam Sufi:

الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ وَالْمُصَلِّي عَنْهَا غَائِبٌ

Terjemahan:

"Adalah solat itu tiada lain melainkan daripada-Ku, dan orang yang bersolat itu hal keadaannya ghaib ".

✍️ Muqadimah:

Qalam ini merupakan ungkapan isyari yang dinisbahkan oleh sebahagian ahli tasawuf kepada Syeikh Najmuddin al-Kubra رحمه الله, seorang tokoh besar tasawuf abad ke-6 Hijrah, pengasas Tariqah Kubrawiyyah serta terkenal sebagai murabbi yang melahirkan ramai tokoh sufi terkemuka.

Penisbahan qalam ini kepada beliau disebut dalam sebahagian tradisi dunia tasawuf. Justeru, yang menjadi perhatian dalam perkongsian ini ialah pengajaran tarbiah dan makna isyarinya menurut manhaj Ahlus Sunnah wal Jamaah.

✍️ Qalam Isyari:

👉Dalam tradisi tasawuf, terdapat ungkapan yang dinamakan qalam isyari:

▪️munajat,

▪️waridat,

▪️atau hikayat hal.

Ada kalanya ungkapan itu disusun dalam bentuk seolah-olah Allah sedang berbicara sebagai gaya penyampaian tarbiah (uslub),

Dalam ilmu balaghah Arab, terdapat gaya bahasa yang dinamakan iltifat (الالتفات) dan terdapat juga tamthil serta hikayah, iaitu penceritaan dalam bentuk dialog untuk menghidupkan makna.

Para ahli tasawuf kadang-kadang menggunakan uslub ini bagi menggambarkan hakikat tarbiah, bukan untuk mengatakan:

"Allah benar-benar berfirman dengan lafaz ini."

Sebagai contoh, apabila disebut:

الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ

"Menurut tafsiran Isyari/sufi, qalam ini lebih hampir difahami sebagai qalam isyari yang diungkapkan dalam bentuk hikayat hal (حكاية الحال), iaitu penceritaan mengenai keadaan ruhani seorang salik ketika hadir bermunajat kepada Allah. Justeru, lafaz 'daripada-Ku' difahami sebagai gaya bahasa isyari bagi menggambarkan hakikat bahawa solat seluruhnya adalah daripada Allah, dengan pertolongan Allah dan untuk Allah. 

✍️ Pengenalan:

Solat merupakan tiang agama, sebesar-besar ibadah zahir yang menghimpunkan pengabdian jasad, lisan dan hati kepada Allah Ta'ala. Di sisi ahli tasawuf, selain memelihara rukun, syarat dan adab syariat, solat juga mempunyai dimensi batin yang menjadi medan penyucian jiwa, penyempurnaan ubudiyyah dan pendekatan hati kepada Allah.

Atas dasar itulah, sebahagian masyayikh tasawuf mengungkapkan qalam-qalam isyari bagi menjelaskan hakikat kehadiran hati dalam solat. Ungkapan seperti "الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ وَالْمُصَلِّي عَنْهَا غَائِبٌ" bukan bertujuan mentafsirkan nas syarak dengan makna yang baharu, bahkan sebagai tarbiah ruhani agar seorang hamba tidak bergantung kepada dirinya, tidak melihat amalnya sebagai suatu kebanggaan, sebaliknya menyaksikan bahawa segala taufik, kekuatan dan penerimaan ibadah adalah semata-mata daripada Allah.

Dalam pengertian isyari, solat menjadi mi'raj ubudiyyah, iaitu perjalanan hati menuju maqam muraqabah, khusyuk dan munajat kepada Allah. Hamba semakin tenggelam dalam kebesaran Allah sehingga ghaib daripada ananiyah, dakwaan haul dan quwwah dirinya, namun tetap teguh berpegang kepada syariat Nabi Muhammad ﷺ. Inilah yang dimaksudkan dengan penyaksian bahawa solat itu daripada Allah (من الله), dengan pertolongan Allah (بالله) dan hanya untuk Allah (لله), tanpa membawa kepada fahaman hulul, ittihad atau gugurnya taklif syariat.

Perkongsian ini bertujuan menghuraikan qalam tersebut menurut manhaj Ahlus Sunnah wal Jamaah, berpandukan al-Quran, al-Sunnah serta huraian para ulama tasawuf yang muktabar, agar hakikat solat difahami sebagai jalan penyempurnaan ubudiyyah dan taqarrub kepada Allah Ta'ala.

✅ Tafsir Sufi/Isyari:

Menurut sebahagian ahli tasawuf, ungkapan:

الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ وَالْمُصَلِّي عَنْهَا غَائِبٌ

merupakan suatu isyarat tarbiah kepada keadaan hati seorang hamba ketika mendirikan solat. Ia bukan tafsiran zahir terhadap nas syarak, bahkan huraian tentang adab batin dan kesempurnaan ubudiyyah.

▪️ Tahqiq ubudiyyah

Solat menjadi medan penyempurnaan sifat kehambaan. Hati tunduk, hina dan merendah diri di hadapan Allah tanpa sebarang dakwaan terhadap amalnya.

▪️ Muraqabah dan musyahadah

Hati sentiasa merasakan pemerhatian Allah sebagaimana sabda Rasulullah ﷺ:

أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ

Lalu lahirlah muraqabah dan musyahadah qalbi, iaitu penyaksian hati terhadap kebesaran, rahmat dan kurnia Allah, bukan penyaksian terhadap zat Allah.

👉Lalu hati dipenuhi dengan syuhud bahawa:

▪️Dari Allah(مِنَ اللَّهِ)— Segala taufik datang daripada

▪️Dengan Allah(بِاللَّهِ)— Segala ibadah terlaksana dengan pertolongan Allah

▪️Lillah(لِلَّهِ)— ibadah ditujukan hanya kepada Allah

🔹Istilah Tasawuf: "Hal Keadaannya Ghaib"

Ungkapan:

وَالْمُصَلِّي عَنْهَا غَائِبٌ

tidak bermaksud hilang akal, tidak sedarkan diri atau fana' daripada syariat.

👉 Perkataan hal (حال) dalam istilah tasawuf bermaksud:

▪️Suatu keadaan ruhani yang dianugerahkan Allah kepada hati seorang hamba, yang datang dan pergi tanpa dapat diusahakan sepenuhnya oleh dirinya.

👉Adapun ungkapan:

حالُهُ غَائِبٌ

bermaksud:

غَائِبٌ عَنْ نَفْسِهِ وَدَعْوَاهَا وَحَوْلِهَا وَقُوَّتِهَا

"Ghaib daripada dirinya, dakwaan dirinya, daya dan kekuatan dirinya."

👉Isyari:

Ghaib daripada dakwaan diri (فناء الأنانية)

Perkataan "ghaib" (غائب) dalam qalam ini difahami secara maknawi, iaitu hati seorang hamba tidak lagi disibukkan dengan keakuan dirinya, dakwaan terhadap amal, serta pergantungan kepada haul dan quwwah dirinya. 

Bukan bererti dia hilang akal, tidak sedarkan diri, atau ghaib daripada syariat. Sebaliknya, dia tetap sedar, tetap memelihara rukun dan adab solat, namun hatinya tenggelam dalam muraqabah, zikrullah dan penyaksian terhadap kebesaran Allah Ta'ala.

👉 Isyari: Ghaib Secara Maknawi

▪️ Ghaib (غيبة) ialah sirnanya perhatian hati daripada selain Allah, bukan hilang akal atau keluar daripada syariat.

▪️ Ghaib daripada ananiyah — tidak lagi melihat "aku" yang bersolat, tetapi melihat dirinya sebagai hamba yang faqir di hadapan Allah.

▪️ Ghaib daripada haul dan quwwah diri — menyaksikan bahawa segala taufik dan kekuatan beribadah hanyalah daripada Allah.

▪️ Sirna hati daripada aghyar (الأغيار) — terputus pergantungan hati kepada selain Allah, lalu hati menghadap Allah semata-mata.

▪️ Hadir dalam muraqabah dan munajat — hati dipenuhi zikrullah dan penyaksian terhadap kebesaran Allah.

▪️ Apabila tercapai hal ini, solat menjadi mi'raj ubudiyyah, iaitu kenaikan maqam hati dalam kehambaan, khusyuk dan qurb kepada Allah.

▪️Syuhud qalbi bahawa segala yang zahir dan batin adalah milik Allah, sebagaimana firman-Nya:

أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ

"Ingatlah, milik-Nyalah penciptaan dan segala urusan."

(Surah al-A'raf: 54) 

🔹Imam Abu al-Qasim al-Qusyairi رحمه الله

الْحُضُورُ مَعَ اللَّهِ غَيْبَةٌ عَمَّا سِوَاهُ

Terjemahan:

"Hadir bersama Allah ialah ghaib daripada selain-Nya."

👉 Isyari:

Apabila hati benar-benar hadir menghadap Allah dalam solat, perhatian terhadap selain-Nya menjadi lemah. 

👉Ghaib di sini ialah ghaib hati daripada aghyar(segala yang melalaikan), bukan ghaib daripada syariat atau hilang kesedaran.

👉Sebaliknya dia menyaksikan firman dan hakikat:

لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ

"Tiada daya dan tiada kekuatan melainkan dengan pertolongan Allah."

🔹Imam al-Qusyairi رحمه الله

الْعُبُودِيَّةُ التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ

Terjemahan:

"Hakikat ubudiyyah ialah berlepas diri daripada merasa memiliki daya dan kekuatan."

👉 Isyari:

Inilah makna غَائِبٌ عَنْ حَوْلِهِ وَقُوَّتِهِ, iaitu tidak melihat dirinya mampu beribadah melainkan dengan pertolongan Allah.

🔹 Isyarat Peristiwa Isra' dan Mi'raj

Sebahagian ahli tasawuf turut mengisyaratkan bahawa ungkapan:

الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ

menunjukkan kemuliaan solat sebagai ibadah yang difardukan secara langsung pada malam Isra' dan Mi'raj, menjadikannya ibadah munajat, ubudiyyah dan qurbah yang paling agung antara seorang hamba dengan Tuhannya.

✅ Dalil Semaksud dan Tafsir Isyari:

📖 Firman Allah Ta'ala

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ

"Sesungguhnya berjayalah orang-orang yang beriman, iaitu mereka yang khusyuk dalam solat mereka."

(Surah al-Mu'minun: 1–2)

👉 Isyari:

Khusyuk bukan sekadar tenang anggota, bahkan hadirnya hati di hadapan Allah sehingga berkurangan perhatian terhadap diri dan amalnya. Inilah yang diisyaratkan oleh qalam:.

📖 Firman Allah Ta'ala

وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي

"Dan dirikanlah solat untuk mengingati-Ku."

(Surah Taha: 14)

👉 Isyari:

▪️ Solat menjadi medan zikir yang menghimpunkan tawajjuh hati kepada Allah Setiap perlakuan zahir dan batin dalam solat adalah zikir. Berdiri, rukuk, sujud, bacaan al-Quran, tasbih, tahmid, doa dan khusyuk hati semuanya merupakan bentuk zikir kepada Allah menurut kadar kehadiran hati.

▪️ Hakikat solat ialah ghaib daripada ghaflah dan aghyar. Hati terputus daripada kelalaian (ghaflah) dan berpaling daripada selain Allah (aghyar), lalu tenggelam dalam muraqabah, musyahadah atau sekurang-kurangnya ihsan mengikut darjat salik..

📖 Firman Allah Ta'ala

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

"Sesungguhnya solatku, ibadahku, hidupku dan matiku hanyalah untuk Allah."

(Surah al-An'am: 162)

👉 Isyari:

Ayat ini menghimpunkan hakikat bahawa solat adalah لله, yakni seluruh ibadah dipersembahkan hanya kepada Allah, tanpa tujuan selain keredaan-Nya.

📖 Firman Allah Ta'ala

وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

"Dan sujudlah serta dekatkanlah dirimu (kepada Allah)."

(Surah al-'Alaq: 19)

👉 Isyari:

Sujud merupakan maqam paling hampir seorang hamba kepada Tuhannya. Sebahagian ahli tasawuf mengisyaratkannya sebagai mi'raj ubudiyyah, iaitu kenaikan maqam hati melalui kesempurnaan khusyuk, muraqabah dan munajat.

🔹 Sabda Rasulullah ﷺ

أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ

"Keadaan yang paling hampir seorang hamba dengan Tuhannya ialah ketika dia sujud."

(Riwayat Muslim)

👉 Isyari:

Qurb yang dimaksudkan ialah qurb rahmat, qurb penerimaan dan qurb ubudiyyah, bukan qurb zat atau tempat. Pada maqam inilah hati semakin ghaib daripada dirinya dan semakin hadir bersama zikrullah.

✅ Intipati Qalam

يَغِيبُ الْمُصَلِّي عَنْ نَفْسِهِ وَيَشْهَدُ بِقَلْبِهِ أَنَّ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَلِلَّهِ

Terjemahan:

"Orang yang bersolat itu ghaib daripada dirinya, lalu menyaksikan dengan hatinya bahawa solat itu daripada Allah, dengan pertolongan Allah dan untuk Allah."

👉 Inilah yang dimaksudkan oleh sebahagian ulama tasawuf dengan حالُهُ غَائِبٌ, iaitu:

▪️Ghaib daripada ananiyah (keakuan).

▪️Tahqiq ubudiyyah yang sebenar.

▪️Syuhud terhadap limpahan taufik dan kurnia Allah.

👉Bukan ghaib daripada syariat, bukan hilang kesedaran, dan bukan sama sekali dakwaan hulul atau penyatuan dengan Allah Ta'ala.

🔹Ungkapan yang masyhur:

الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ

"Solat adalah mikraj bagi orang yang beriman."

👉Isyari:

Apabila seorang hamba semakin ghaib daripada ananiyah, dakwaan diri, serta pergantungan kepada haul dan quwwah dirinya, lalu hadir sepenuhnya dalam ubudiyyah kepada Allah, maka ketika itulah solat menjadi mi'raj ubudiyyah bagi hatinya.

👉Dalam manhaj tafsiran isyari Ahlus Sunnah wal Jamaah, perkataan معراج (Mi'raj) tidak difahami secara zahir sebagai naik secara fizikal ke langit ketika solat. 

👉Sebaliknya, ia merupakan isyarat kepada peningkatan maqam ruhani dan ubudiyyah hati di hadapan Allah.

👉Antara isyaratnya menurut Tafsir Isyari: 

Makna Mi'raj dalam Solat

1. Mi'raj Ubudiyyah (معراج العبودية)

Solat ialah saat seorang hamba mencapai kemuncak pengabdian kepada Allah.

Firman Allah:

وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

"Dan sujudlah serta dekatkanlah dirimu (kepada Allah)."

(Surah al-'Alaq: 19)

👉 Isyarinya ialah semakin sempurna ubudiyyah, semakin hampir hati kepada Allah, bukan hampir dari sudut tempat.

2. Mi'raj al-Qalb (معراج القلب)

👉Hati naik daripada:

▪️lalai kepada zikir,

▪️ghaflah kepada hudur,

▪️penyaksikan kebesaran Allah.

👉Inilah yang diisyaratkan sebagai perjalanan hati menuju maqam muraqabah dan musyahadah.

3. Mi'raj ar-Ruh (معراج الروح)

Ruh dipenuhi nur iman, khusyuk dan makrifat sehingga terputus pergantungan kepada ananiyah dan asbab.

👉Bukan ruh keluar daripada jasad, tetapi ruh dipenuhi cahaya taufik dan zikrullah.

4. Mi'raj al-Munajat (معراج المناجاة)

Solat ialah saat paling agung seorang hamba bermunajat kepada Tuhannya.

Ketika membaca al-Fatihah, berlaku dialog sebagaimana dinyatakan dalam hadis qudsi:

قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ...

"Aku membahagikan solat (iaitu Surah al-Fatihah) antara Aku dan hamba-Ku kepada dua bahagian..."

(Riwayat Muslim)

👉Maka solat menjadi medan munajat yang paling mulia.

✅ Hubungannya dengan Qalam

Ungkapan:

الصَّلَاةُ لَيْسَ سِوَايَ وَالْمُصَلِّي عَنْهَا غَائِبٌ

dapat difahami secara isyari bahawa ketika seorang salik mencapai hudur hati:

▪️dia ghaib daripada dakwaan dirinya (ananiyah),

▪️dia menyaksikan segala taufik datang daripada Allah,

👉lalu solat menjadi mi'raj ubudiyyah, iaitu perjalanan hati daripada melihat dirinya kepada mentauhidkan Allah dalam ibadah.

👉Oleh itu, mi'raj di sisi ahli tasawuf bukan bererti naik ke langit sebagaimana Mi'raj Rasulullah ﷺ, dan bukan juga bermaksud bersatu dengan Allah. 

👉Ia adalah kenaikan maqam hati dalam ubudiyyah, muraqabah, khusyuk dan makrifat, sehingga hati semakin hampir kepada Allah dengan makna qurb yang sesuai dengan akidah Ahlus Sunnah wal Jamaah.

👉Inilah yang diisyaratkan oleh firman Allah:

وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

"Dan sujudlah serta dekatkanlah dirimu kepada Allah." (Surah al-'Alaq: 19)

👉iaitu qurb dengan rahmat, kemuliaan, penerimaan dan limpahan nur hidayah Allah, bukan qurb dari sudut zat, tempat atau arah.

✅ Kesimpulan:

Hakikat solat menurut tafsiran isyari ahli tasawuf bukanlah sekadar menyempurnakan pergerakan zahir, bahkan menyempurnakan kehadiran hati di hadapan Allah Ta'ala. Seorang hamba yang benar-benar mendirikan solat akan berusaha melepaskan dirinya daripada ananiyah, dakwaan terhadap amal, serta pergantungan kepada haul dan quwwah dirinya. Sebaliknya, dia menyaksikan bahawa segala taufik adalah daripada Allah, segala kekuatan adalah dengan pertolongan Allah, dan seluruh ibadah dipersembahkan hanya untuk Allah.

Inilah yang diisyaratkan sebagai mi'raj ubudiyyah, iaitu perjalanan hati menuju kesempurnaan kehambaan melalui maqam khusyuk, muraqabah dan munajat kepada Allah, tanpa terkeluar daripada batas akidah Ahlus Sunnah wal Jamaah dan syariat Rasulullah ﷺ.

🌷 Penutup Qalam Sufi

"Apabila seorang hamba berdiri mendirikan solat, hendaklah dia berdiri dengan jasadnya di atas bumi, namun hatinya hadir di hadapan Allah. Hendaklah dia ghaib daripada melihat dirinya, agar tersingkap baginya hakikat bahawa segala taufik adalah daripada Allah, dengan pertolongan Allah dan hanya untuk Allah. Maka di situlah bermulanya tahqiq ubudiyyah dan mi'raj hati menuju keredaan-Nya."

اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَاتَنَا صَلَاةَ الْخَاشِعِينَ، وَقُلُوبَنَا قُلُوبَ الْمُخْلِصِينَ، وَارْزُقْنَا حُسْنَ الْعُبُودِيَّةِ وَدَوَامَ الْحُضُورِ مَعَكَ.

"Ya Allah, jadikanlah solat kami solat orang-orang yang khusyuk, hati kami hati yang ikhlas, serta kurniakanlah kepada kami kesempurnaan ubudiyyah dan kehadiran hati bersama-Mu."

آمين يا رب العالمين

والله أعلم بالصواب

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

 

🕋 Tarbiah Sufi:

Minallah (مِنَ الله), Billah (بِالله), Lillah (لله): Jalan Salik Menuju Mukhlisin (مخلصين)  Mencapai Muhsinin (محسنين)

✅ Muqaddimah:

Perjalanan seorang salik (سالك) menuju Allah menuntut kesedaran bahawa segala yang ada adalah daripada Allah (مِنَ الله), segala yang terjadi berlangsung dengan Allah (بِالله), dan segala amal yang dilakukan mestilah untuk Allah (لله).

Tiga tahap ini membawa hati menuju dua maqam besar: ikhlas mutlak Mukhlisin (مخلصين) dan ihsan Muhsinin (محسنين).

✅Minallah (مِنَ الله) – Dari Allah

▪️Maksud:

Segala nikmat, ujian, qadar, malah segala yang menimpa hamba adalah daripada Allah semata.

▪️Dalil:

              (قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ — النساء: 78)

“Katakanlah: semuanya (datang) daripada Allah.”

▪️Qalam Sufi:

Imam al-Qusyairi (الامام القشيري) berkata dalam Risalah:

«العَبدُ إذا شهِدَ أنَّ كُلَّ ما يَصِلُهُ مِنَ اللهِ قَوِيَ شُكرُهُ وذهَبَ شَكواه»

"Seorang hamba apabila menyaksikan bahawa segala yang sampai kepadanya adalah daripada Allah, maka kuatlah syukurnya dan hilanglah keluh kesahnya."

▪️Isyarinya:

Kesedaran Minallah (مِنَ الله) menanam syukur dan reda, menjadikan hati teguh dalam muraqabah (مراقبة).

🔹Kesan kepada salik: 

Hatinya melihat asal segala amal dan nikmat datang dari Allah, bukan dari dirinya. Maka terhapuslah rasa memiliki keakuan "ananiyah" (أنانية).

✅ Billah (بِالله) – Dengan Allah

▪️Maksud:

Segala amal, ikhtiar, gerakan, dan kekuatan hakikatnya berlaku dengan kudrat Allah, bukan daya manusia.

▪️Dalil:

           ( وَٱللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ  — الصافات: 96 )

“Dan Allah yang menciptakan kamu dan apa yang kamu kerjakan.”

▪️Qalam Sufi:

Syaikh Ibn ‘Ata’illah (ابن عطاء الله السكندري) dalam al-Hikam berkata:

«مَا تَحَرَّكَتْ ذَرَّةٌ إِلَّا بِتَقْدِيرِهِ، وَلَا وَصَلَتْ نَفْسٌ إِلَى شَيْءٍ إِلَّا بِتَدْبِيرِهِ»

"Tidak bergerak satu zarah pun melainkan dengan taqdirNya, dan tidak sampai satu jiwa kepada sesuatu melainkan dengan tadbirNya."

▪️Isyarinya:

Kesedaran Billah (بِالله) menumbuhkan musyahadah (مشاهدة), iaitu menyaksikan perbuatan Allah dalam setiap amal, hingga hamba tidak memandang dirinya memiliki daya.

🔹Kesan kepada salik: 

Dia menyaksikan bahawa solatnya, sedekahnya,pembawaan zikirnya, bahkan turun naik nafasnya — semuanya dirasai digerakkan oleh Allah. Hilanglah keperasanan diri ( ٱلأنانيّة ), kerana tiada daya upaya selain dengan Allah ( لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ)

✅Lillah (لله) – Untuk Allah

▪️Maksud

Tujuan segala amal dan ibadah hanyalah bagi Allah, bukan dunia, bukan manusia, bukan nafsu.

▪️Dalil

   ( وَمَآ أُمِرُوٓا۟ إِلَّا لِيَعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ — البينة: 5)

“Dan mereka tidak diperintah kecuali supaya beribadah kepada Allah dengan ikhlas agama untukNya.”

▪️Qalam Sufi

Imam al-Junaid (الامام الجنيد) berkata:

«الإخلاصُ سرٌّ بينَ اللهِ وبينَ العَبدِ، لا يَطَّلِعُ علَيهِ مَلَكٌ فيَكتُبُهُ، ولا شيطانٌ فيُفسِدُهُ، ولا هَوىً فيَميلُهُ»

"Ikhlas itu ialah rahsia antara Allah dan hambaNya; tidak diketahui oleh malaikat untuk dicatat, tidak dicapai oleh syaitan untuk dirusakkan, dan tidak dikuasai oleh hawa nafsu untuk dibelokkan."

▪️Isyarinya:

Kesedaran Lillah (لله) menyempurnakan amal dengan ikhlas, menjadikan salik termasuk dalam golongan Mukhlisin (مخلصين).

🔹Kesan kepada salik: 

Amal: menjadi bersih dari riya’, ikhlasnya sempurna, hanya Allah yang dituju. Di sini terbentuk sifat mukhlisin (مخلصين).

✅Meleburkan Nafsu Keakuan (أنانية):

▪️Untuk mencapai maqam ini, salik mesti meleburkan segala ananiyah — rasa “aku” yang mengaku memiliki amal, ilmu, nikmat, atau kebaikan.

▪️Jika masih merasai : “Aku berzikir, aku solat, aku memberi” itu masih lagi dalam ta'aluq ananiyah, maka bebaskan rohani kepada ta'aluq Kurdrat dan irradat Allah Subhanahu Wa Ta'alla.

🔹Kesan kepada salik: 

Apabila fana' keperasanan hati dalam Minallah, Billah, Lillah — maka hilanglah keakuan(ٱلأنانيّة), yang tinggal hanyalah Allah sebagai pelaku hakiki.

✅Sampai kepada Mukhlisin dan Muhsinin:

▪️Mukhlisin (مخلصين): Salik yang ikhlas seluruhnya kerana Allah (Lillah), setelah sedar amal dan nikmat datang daripadaNya (Minallah) dan berlaku denganNya (Billah).

▪️Muhsinin (محسنين): Salik yang beribadah seolah-olah melihat Allah, kerana tiada lagi hijab keakuan yang menutup pandangan hati.

▪️Dalil: إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَٱلَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ  (an-Nahl: 128) — “Sesungguhnya Allah bersama orang-orang yang bertaqwa dan orang-orang yang berbuat ihsan.”

▪️Hadis: قَالَ ﷺ: « أَنْ تَعْبُدَ اللهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ. »   رَوَاهُ مُسْلِم

‘Ihsan itu ialah engkau beribadah kepada Allah seolah-olah engkau melihatNya. Jika engkau tidak melihatNya, maka sesungguhnya Dia melihatmu.’

(HR Muslim)

🔹Kesan kepada salik: 

Kesedaran Lillah (لله) menyempurnakan amal dengan ikhlas, menjadikan salik termasuk dalam golongan Mukhlisin (مخلصين).

✳️Kesimpulan:

▪️Minallah melahirkan syukur dan hapus rasa memiliki.

▪️Billah melahirkan fana daripada daya upaya diri.

▪️Lillah melahirkan ikhlas mutlak untuk Allah.

🔹Ketiganya meluluhkan nafsu keperasan diri  (ananiyah), hingga salik benar-benar muhaqqiq dalam perjalanan menuju Mukhlisin dan Muhsinin.

🌿Doa Salik:

 ( دعاء السالك إلى المخلصين والمحسنين)

اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ الْمُخْلِصِينَ (مخلصين) وَالْمُحْسِنِينَ (محسنين)، وَأَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اتِّبَاعَهُ، وَأَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلًا وَارْزُقْنَا اجْتِنَابَهُ، بِحَقِّ مِنَ اللهِ (مِنَ الله)، وَبِاللهِ (بِالله)، وَلِلَّهِ (لله).

“Ya Allah, jadikanlah kami daripada golongan Mukhlisin (orang-orang yang ikhlas) dan Muhsinin (orang-orang yang berbuat ihsan). Perlihatkanlah kepada kami yang benar itu sebagai benar dan rezekikanlah kami untuk mengikutinya, serta perlihatkanlah kepada kami yang batil itu sebagai batil dan rezekikanlah kami menjauhinya. Dengan hakikat Minallah (dari Allah), Billah (dengan Allah), dan Lillah (untuk Allah).”

🌿Ungkapan Hikmah Sufi :

🔹“Syukur dengan Minallah, fana dengan Billah, ikhlas dengan Lillah.”

🔹“Leburkan ananiyahmu dalam Minallah, Billah, Lillah — maka engkau akan dibangkitkan sebagai mukhlisin, dan ditingkatan sebagai muhsinin.”

Waullahua'allam.

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

Dari Makrifat al-Nafs Menuju Syuhud al-Haqq: Fana' al-Ananiyyah Menurut Tafsiran Sufi

🕋 Tarbiah Sufi:

Dari Makrifat al-Nafs Menuju Syuhud al-Haqq: Fana' al-Ananiyyah Menurut Tafsiran Sufi

🔹Qalam Sufi:

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ، وَمَنْ عَرَفَ رَبَّهُ فَجَسَدَ

🔹Terjemahannya:

"Barang siapa mengenal dirinya, maka sesungguhnya dia mengenal Tuhannya. Dan barang siapa mengenal Tuhannya, maka binasalah ia (fana'lah dirinya)."

✍️ Muqadimah:

Jalan tasawuf ialah perjalanan penyucian hati (tazkiyah al-nafs) yang membawa seorang hamba daripada mengenal kelemahan dirinya kepada mengenal keagungan Allah. Apabila hati disucikan melalui mujahadah, zikrullah dan ittiba' kepada al-Quran serta al-Sunnah, maka tersingkaplah baginya makrifat yang melahirkan ubudiyyah, iftiqar dan syuhud kepada Allah.

Ungkapan para ulama sufi hendaklah difahami sebagai qalam isyari, bukan pada zahir lafaz semata-mata, serta sentiasa ditimbang dengan akidah Ahlus Sunnah wal Jamaah.

✍️ Pengenalan:

Qalam ini mengisyaratkan bahawa permulaan perjalanan menuju Allah ialah mengenal hakikat diri sebagai hamba yang faqir, lemah dan sentiasa berhajat kepada-Nya. Apabila makrifat kepada Allah semakin sempurna, maka sirnalah segala dakwaan diri, lenyaplah ananiyyah dan gugurlah pergantungan hati kepada selain Allah.

Qalam ini merupakan hikmah yang masyhur dalam khazanah tasawuf. Walaupun asal nisbahnya tidak dapat dipastikan, ia sering dikaitkan dengan Syeikh al-Akbar Muhyiddin Ibn 'Arabi sebagai ungkapan yang menghimpunkan hakikat makrifat al-nafs dan makrifatullah.

Sebagaimana yang dihuraikan dalam Kitab al-Durr al-Nafis, qalam ini mengisyaratkan hakikat fana', iaitu gugurnya penyaksian terhadap diri, bukan lenyapnya zat insan. Yang kekal hanyalah ubudiyyah yang murni serta syuhud terhadap Rububiyyah Allah.

✅ Tafsir Isyari/Sufi:

🔹 Qalam Pertama

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ

Terjemahannya: "Sesiapa yang mengenal dirinya, maka dia akan mengenal Tuhannya."

👉 Isyarinya:

▪️ Mengenal diri sebagai hamba yang faqir, dhaif dan sentiasa berhajat kepada Allah. 

▪️ Menyedari bahawa segala nikmat, ilmu, kekuatan dan kemampuan hanyalah limpah kurnia Allah. 

▪️ Bertambah teguh tauhid kehambaan serta penyerahan diri kepada Allah. 

▪️ Makrifat terhadap diri menjadi pintu kepada makrifat terhadap Rububiyyah Allah.

▪️ Mengenal Allah melahirkan makrifat, muraqabah, musyahadah dan mahabbah kepada-Nya.

🔹 Qalam Kedua

وَمَنْ عَرَفَ رَبَّهُ فَجَسَدَ

Terjemahannya: "Dan sesiapa yang benar-benar mengenal Tuhannya, maka binasalah ia (iaitu ananiyahnya serta leburlah segala dakwaan dirinya)."

👉 Isyarinya:

▪️ Binasa daripada ananiyyah (lebur daripada keakuan dan dakwaan diri).

▪️ Binasalah ujub terhadap ilmu, amal, ibadah dan maqam kerana semuanya adalah taufiq Allah. 

▪️ Binasalah takabbur kerana menyaksikan bahawa segala kelebihan hanyalah kurniaan Allah. 

▪️ Binasalah pergantungan hati kepada asbab, lalu teguh tawakal kepada Allah semata-mata.

 ▪️ Leburlah segala dakwaan terhadap amal, ilmu, maqam dan ahwal sehingga semuanya dikembalikan kepada Allah. 

▪️ Lenyap penyaksian terhadap diri dan segala aghyar dengan pandangan istiqlal( Tidak melihat diri sebagai mempunyai wujud, kuasa, iradah, kemampuan atau kesan yang berdiri sendiri yang terlepas daripada qudrah serta tadbir Allah).

▪️ Kekallah syuhud terhadap Af'al Allah pada setiap kejadian, sehingga hati sentiasa hidup dalam muraqabah, reda dan tafwid (menyerahkan urusan kepada-Nya).

▪️ Binasa daripada melihat haul dan quwwah dirinya, lalu menyaksikan semuanya berlaku dengan iradah, qudrah dan tadbir Allah.

▪️ Binasa daripada pergantungan hati kepada segala aghyar sehingga hati bertawajjuh hanya kepada Allah.

▪️ Binasa dalam syuhud terhadap segala yang zahir dan batin sebagai milik Allah, berada di bawah kerajaan, qudrah, iradah dan tadbir-Nya semata-mata.

👉Fana' yang dimaksudkan ialah fana' syuhudi (fana' an-nafs), bukan fana' zat, hulul atau ittihad.

🌿Khulasah Isyari:

"Binasa daripada menyaksikan diri dan segala aghyar dengan pandangan istiqlal, lalu kekallah syuhud bahawa segala yang zahir dan batin seluruhnya adalah milik Allah, berada di bawah qudrah, iradah dan tadbir-Nya semata-mata."

👉Ungkapan ini lebih hampir dengan istilah para ulama tasawuf Ahlus Sunnah kerana menegaskan syuhud rububiyyah Allah, bukan menyamakan Allah dengan makhluk.

✅ Qalam Ulamak Sufi

🔹Imam al-Junaid al-Baghdadi رحمه الله:

🔹 Qalamnya:

أَدْنَى مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْعَارِفُ سُقُوطُ رُؤْيَةِ نَفْسِهِ

🔹 Terjemahannya:

"Sekurang-kurangnya yang diperlukan oleh seorang arif ialah gugurnya penyaksian terhadap dirinya."

👉 Isyarinya:

▪️ Gugurlah penyaksian terhadap diri secara istiqlal. 

▪️ Binasalah ananiyah dan dakwaan diri. 

▪️ Yang kekal dalam syuhud hanyalah qudrah, iradah dan tadbir Allah. 

▪️ Inilah antara tanda makrifat yang benar menurut para arif billah.

🔹 Qalamnya:

الْعَارِفُ مَنْ لَا يَرَى لِنَفْسِهِ قَدْرًا، وَلَا حَالًا، وَلَا مَقَامًا

🔹 Terjemahannya:

"Orang yang arif ialah orang yang tidak lagi melihat bagi dirinya nilai, keadaan mahupun maqam."

👉 Isyarinya:

▪️ Makrifat kepada Allah membinasakan ananiyah. 

▪️ Gugurlah dakwaan terhadap ilmu, amal dan maqam. 

▪️ Yang disyuhud hanyalah keagungan Allah.

✅ Dalil Semaksud:

🔹Surah As-Saffat: 96:

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ

"Dan Allah-lah yang menciptakan kamu dan apa yang kamu perbuat."

👉 Isyari:

▪️ Segala wujud, perbuatan dan gerak hamba adalah dalam ciptaan Allah.

▪️ Tiada daya dan upaya melainkan dengan izin-Nya.

▪️ Ini menguatkan syuhud bahawa segala sesuatu kembali kepada Rububiyyah Allah semata-mata.

✅ Intipati Maksud:

▪️ Makrifat al-nafs ialah pintu menuju Makrifatullah.

▪️ Makrifatullah melahirkan fana' daripada ananiyyah dan dakwaan diri.

▪️ Syuhud Rububiyyah menjadikan hati melihat segala yang zahir dan batin berada di bawah milik, qudrah, iradah dan tadbir Allah.

▪️ Semakin tinggi makrifat, semakin sempurna adab, tawaduk, iftiqar dan ubudiyyah.

✳️ Kesimpulan:

Qalam ini menggambarkan perjalanan seorang salik daripada mengenal hakikat dirinya kepada mengenal kebesaran Tuhannya. Buah makrifat ialah fana' al-ananiyyah, sehingga hati sentiasa hidup dalam syuhud Rububiyyah Allah. Inilah maqam yang melahirkan tawaduk, ikhlas dan istiqamah dalam ubudiyyah, tanpa menyalahi akidah Ahlus Sunnah wal Jamaah.

🌷 Penutup Qalam Sufi

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَعَرَفَ رَبَّهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، فَنِيَ عَنْ أَنَانِيَّتِهِ، وَبَقِيَ بِأَدَبِ الْعُبُودِيَّةِ وَشُهُودِ الْحَقِّ.

Terjemahannya:

"Barang siapa mengenal dirinya sebagai hamba dan mengenal Tuhannya sebagai Rabb, maka fanalah ananiyyahnya, lalu kekallah dia dengan adab kehambaan serta syuhud kepada al-Haqq."

والله أعلم بالصواب

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

Hakikat Makrifat Menurut Tokoh Sufi Imam Ahmad ar-Rifa‘i

Hakikat Makrifat Menurut Tokoh Sufi Imam Ahmad ar-Rifa‘i

🔹 Matan Qalam:

غَايَةُ الْمَعْرِفَةِ أَنْ تَرَى الْأَشْيَاءَ بِاللَّهِ لَا بِنَفْسِكَ

🔹 Terjemahannya:

“Kesudahan makrifat ialah engkau melihat segala sesuatu dengan Allah, bukan dengan dirimu.”

🔹Isyarinya:

“Bila engkau lenyap dirimu bersertaNya(مَعِيَّةُ ٱللَّهِ) atau tenggelam engkau daripada nafsumu (فناء النفس), maka lenyaplah qudrat dirimu lalu engkau menyaksikan " قُدْرَةُ ٱللَّهِ", dan lenyaplah iradat dirimu lalu engkau menyaksikan " إِرَادَةُ ٱللَّهِ"

👉Dan:

Apabila seorang salik fana’secara maknawinya(ٱلْفَنَاءُ ٱلْمَعْنَوِيُّ عَنِ ٱلنَّفْسِ) daripada melihat dirinya sendiri, maka dia tidak lagi bergantung kepada kekuatan, kehendak, dan tadbir dirinya. Ketika itu hatinya menyaksikan bahawa segala qudrat dan iradat pada hakikatnya adalah milik Allah semata-mata(لَا قُدْرَةَ وَلَا إِرَادَةَ إِلَّا بِٱللَّهِ).

✍️ Muqadimah:

Qalam ini merupakan antara ungkapan halus ahli makrifat dalam menjelaskan hakikat fana’ daripada dakwaan diri dan masuk kepada penyaksian tauhid yang murni. Ia menunjukkan bahawa kemuncak perjalanan rohani bukan sekadar banyak ibadah atau ilmu, tetapi keluarnya hati daripada pergantungan kepada nafs, akal, dan daya dirinya sendiri.

Jalan tasawuf mendidik salik supaya keluar daripada dakwaan diri, pergantungan kepada nafsu, dari merasa memiliki daya serta kehendak secara berdiri sendiri. Fana’ dalam istilah ahli sufi bukan bererti hilang zat manusia, tetapi lenyap penyaksian terhadap diri sebagai pelaku yang " مستقل " daripada Allah(فَنَاءُ شُهُودِ النَّفْسِ كَفَاعِلٍ مُسْتَقِلٍّ عَنِ ٱللَّهِ)

✍️ Pengenalan Tokoh:

Ahmad al-Rifa i ialah seorang wali besar dan imam tasawuf yang masyhur pada kurun keenam hijrah. Nama penuhnya ialah:

السيد أحمد بن علي الرفاعي

Beliau dilahirkan di Iraq dan dikenali sebagai tokoh yang menghimpunkan antara syariat, hakikat, tawaduk, khidmat, serta penyucian jiwa.

Beliau sangat menekankan: 

▪️Adab terhadap Allah

▪️Faqr dan iftiqar kepada Allah

▪️Fana’ daripada ujub dan dakwaan diri

▪️Tauhid yang bersih daripada syirik khafi

▪️Kasih sayang dan kerendahan hati

👉Tariqah beliau berkembang luas di dunia Islam dan terkenal dengan penekanan terhadap zikir, muraqabah, khidmat, dan penyaksian ubudiyyah.

✍️ Pengenalan Maksud:

Qalam ini menjelaskan bahawa ahli makrifat yang sempurna tidak lagi melihat sesuatu dengan pandangan nafs semata-mata. Mereka tidak bersandar kepada akal, kekuatan diri, atau pengalaman dirinya sendiri.

Sebaliknya mereka melihat: 

▪️Segala sesuatu berlaku dengan izin Allah

▪️Segala gerak berada di bawah Qudrat Allah

▪️Segala tadbir berjalan dengan Iradat Allah

▪️Segala kewujudan berhajat kepada Allah

👉Maka pandangan mereka terhadap makhluk menjadi jambatan untuk mengenal kebesaran Allah, bukan untuk membesarkan diri sendiri.

👉Apabila hijab nafs terangkat, maka tersingkaplah bahawa segala gerak, diam, daya, dan kehendak seluruhnya di bawah Qudrat dan Iradat Allah Ta‘ala.

✅ Tafsir Isyari/Sufi:

▪️ “Melihat segala sesuatu dengan Allah”

Iaitu melihat dengan cahaya tauhid dan nur makrifat yang Allah campakkan ke dalam hati.

Firman Allah:

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

“Allah ialah cahaya langit dan bumi.”

📖 Surah an-Nur ayat 35

👉 Isyarinya:

Dengan nur hidayah Allah, hati ahli makrifat menyaksikan bahawa segala sesuatu berdiri dengan kekuasaan-Nya.

▪️ “Bukan dengan dirimu”

Iaitu bukan dengan dakwaan nafs, ujub ilmu, atau kekuatan akal yang terpisah daripada Allah.

Ahli sufi memandang bahawa nafs sentiasa cenderung melihat dirinya mempunyai kemampuan dan kelebihan. Maka selama hati masih bergantung kepada dirinya, belum sempurna tauhid musyahadahnya.

Firman Allah:

﴿وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ﴾

“Dan apa jua nikmat yang ada pada kamu maka ia daripada Allah.”

📖 Surah an-Nahl ayat 53

👉 Isyarinya:

Segala ilmu, gerak hati, kefahaman, dan kekuatan hanyalah limpahan daripada Allah.

▪️ Hakikat Pandangan Ahli Makrifat

Mereka melihat asbab pada zahir, namun hati mereka tidak terhenti pada asbab. Mereka menyaksikan Musabbib al-Asbab iaitu Allah Ta‘ala.

Mereka makan, bekerja, berjalan, dan berusaha seperti manusia lain, tetapi hati mereka sentiasa memandang Allah sebagai pelaku hakiki.

✅Qalam Semaksud Daripada Ulamak Sufi:

🔸 Abu al-Qasim al-Junayd al-Baghdadi berkata:

التَّوْحِيدُ إِفْرَادُ الْقَدِيمِ عَنِ الْمُحْدَثِ

“Tahuid ialah mengesakan Yang Qadim daripada yang baharu.”

👉 Maksudnya:

▪ Walaupun ahli makrifat menyaksikan segala sesuatu berlaku dengan Qudrat Allah, namun wajib ditanzihkan Allah daripada menyerupai makhluk-Nya.

▪️ Qudrat makhluk adalah baharu, lemah, terbatas, dan berhajat, sedangkan Qudrat Allah bersifat azali, qadim, sempurna, dan tidak berhajat kepada sesuatu.

▪️ Maka penyaksian hati terhadap af‘al Allah bukan bererti menyamakan antara perbuatan hamba dengan sifat Qudrat Allah, tetapi melihat bahawa segala ta’thir hakiki kembali kepada Allah Ta‘ala.

🔸 Abu Madyan Shuayb berkata:

مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَرَأَيْتُ اللَّهَ قَبْلَهُ

“Aku tidak melihat sesuatu melainkan aku melihat Allah sebelumnya.”

👉 Isyarinya:

▪️ Bukan bermaksud melihat Zat Allah dengan mata kepala pada makhluk, kerana Allah Maha Suci daripada bertempat, berjisim, atau menyerupai sesuatu.

▪️ Tetapi maksudnya ialah hati ahli makrifat menyaksikan bahawa segala sesuatu berdiri dengan Qudrat, Iradat, dan Tadbir Allah Ta‘ala.

▪️ Mereka melihat makhluk sebagai dalil yang menunjukkan kebesaran Allah, bukan melihat makhluk itu mempunyai kekuatan berdiri sendiri.

▪️ Maka sebelum hati mereka tertumpu kepada makhluk, hati mereka terlebih dahulu hadir menyaksikan Allah sebagai Musabbib al-Asbab dan Pengatur sekalian kewujudan.

▪️ Ini ialah penyaksian tauhid af‘al, bukan hulul, ittihad, atau menyamakan Allah dengan makhluk.

📖 Firman Allah:

﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ﴾

“Kami akan memperlihatkan kepada mereka tanda-tanda Kami pada segenap ufuk dan pada diri mereka sendiri.”

📖 Surah Fussilat ayat 53

👉 Isyarinya:

Segala makhluk ialah ayat dan tanda yang membawa hati mengenal Allah, bukan zat Allah itu sendiri.

✳️ Intipati Maksud:

▪️ Hakikat makrifat ialah penyaksian tauhid.

▪️ Ahli makrifat tidak bersandar kepada dirinya sendiri.

▪️ Mereka melihat segala sesuatu berdiri dengan Allah.

▪️ Fana’ ialah gugurnya dakwaan nafs dan ujub diri.

▪️ Hati yang bersih menyaksikan Qudrat dan Iradat Allah pada segala kejadian.

▪️ Segala asbab kembali kepada Musabbib al-Asbab.

✳️ Kesimpulan:

Qalam Imam Ahmad ar-Rifa‘i ini mengajar bahawa hakikat makrifat bukan sekadar mengetahui dengan akal, tetapi menyaksikan dengan hati bahawa segala sesuatu berdiri dengan Allah. Maka gugurlah rasa memiliki daya dan ilmu secara sendiri.

👉Apabila hati fana’ daripada nafs, maka lahirlah musyahadah tauhid:

▪️Melihat Qudrat Allah pada segala gerak

▪️Melihat Iradat Allah pada segala tadbir

▪️Melihat nikmat Allah pada segala kebaikan

▪️Dan melihat dirinya hanyalah hamba yang faqir kepada Allah Ta‘ala.

👉Dengan itu:

▪️ Barangsiapa mengenal kelemahan dirinya, nescaya dia mengenal keagungan Tuhannya.

▪️ Barangsiapa fana’ daripada nafsnya, nescaya terbuka baginya cahaya tauhid.

▪️ Dan barangsiapa melihat segala sesuatu dengan Allah, maka hilanglah daripadanya hijab ujub dan dakwaan diri.

🌷 Penutup Qalam Hikmah:

🔹 Matan:

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْفَقْرِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْقُدْرَةِ

🔹 Terjemahannya:

“Barangsiapa mengenal dirinya dengan kefakiran, nescaya dia mengenal Tuhannya dengan Kekuasaan.”

🔹 Matan:

إِذَا غَابَتْ رُؤْيَةُ النَّفْسِ ظَهَرَ نُورُ الْحَقِّ فِي الْقَلْبِ

🔹 Terjemahannya:

“Apabila lenyap pandangan terhadap nafs, maka zahirlah cahaya al-Haqq di dalam hati.”

🔹 Matan:

سُقُوطُ دَعْوَى النَّفْسِ أَوَّلُ أَبْوَابِ الْمَعْرِفَةِ

🔹 Terjemahannya:

“Gugurnya dakwaan nafs ialah permulaan segala pintu makrifat.”

Waullahu'allam

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

Hakikat Keuntungan dan Kerugian Dalam Ma‘rifatullah Menurut Hikmah Sufi

 🕋 Qalam Hikmah:

Hakikat Keuntungan dan Kerugian Dalam Ma‘rifatullah Menurut Hikmah Sufi

🔹Ibn Ata Allah al-Sakandari berkata dalam al-Hikam al-'Ata'iyyah:

مَاذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَكَ

وَمَا الَّذِي فَقَدَ مَنْ وَجَدَكَ

لَقَدْ خَابَ مَنْ رَضِيَ دُونَكَ بَدَلًا

وَلَقَدْ خَسِرَ مَنْ بَغَى عَنْكَ مُتَحَوِّلًا

🔹Terjemahannya:

▪️“Apakah yang diperoleh oleh orang yang kehilangan-Mu?

▪️Dan apakah yang hilang bagi orang yang memperoleh-Mu?

👉Sesungguhnya rugilah orang yang reda mengambil selain-Mu sebagai ganti.

👉Dan sesungguhnya rugilah orang yang berpaling daripada-Mu kepada selain-Mu.

🔹Istilah Di maksudkan:

Dalam qalam Ibn Ata Allah al-Sakandari tersebut, dhamir: “كَ”

👉pada:

▪️Lafaz "فَقَدَكَ"— “kehilangan-Mu”

▪️Lafaz "وَجَدَكَ"—“memperoleh-Mu”

▪️Lafaz "دُونَكَ" —“selain-Mu”

▪️Lafaz "عَنْكَ"  —  "daripada-Mu"

👉dinisbahkan kepada:

Allah سبحانه وتعالى

▪️Yakni seluruh qalam ini merupakan seruan hati seorang arif billah yang bermunajat kepada Allah Ta‘ala.

✍️Muqadimah:

Jalan ahli tasawuf ialah jalan membawa hati keluar daripada:

▪️kelalaian,

▪️pergantungan kepada makhluk,

▪️dan kecintaan dunia,

👉menuju:

▪️ma‘rifatullah,

▪️muraqabah,

▪️mahabbah,

▪️dan musyahadah terhadap kebesaran Allah.

👉Segala hikmah para masyaikh sufi kembali kepada satu hakikat:

▪️bahawa kebahagiaan sebenar ialah memperoleh Allah, dan 

▪️kerugian sebenar ialah terhijab daripada-Nya.

✍️Pengenalan:

👉Manusia sering menyangka bahawa kejayaan hidup terletak pada:

▪️harta,

▪️kedudukan,

▪️kemasyhuran,

▪️dan kekuatan dunia.

👉Sedangkan ahli ma‘rifat memandang:

dunia seluruhnya fana,

👉makhluk seluruhnya faqir,

dan hati manusia tidak akan tenang melainkan dengan Allah.

👉Oleh sebab itu para arifin berkata:

▪️sesiapa yang mengenal Allah, maka dia ▪️memperoleh segala-galanya.

👉Dan sesiapa yang terhijab daripada Allah:

walaupun memiliki dunia,

▪️tetap berada dalam kefaqiran rohani.

▪️Hati yang terhijab daripada Allah akan sentiasa merasa kosong walaupun dipenuhi nikmat dunia.

▪️Kekayaan dunia tidak mampu menggantikan ketenangan yang lahir daripada zikir dan ma‘rifatullah.

▪️Apabila basirah tertutup oleh cinta dunia dan hawa nafsu, maka hati menjadi jauh daripada hudur bersama Allah.

▪️Orang yang lalai daripada Allah melihat dunia sebagai tujuan, sedangkan ahli ma‘rifat melihat dunia hanya sebagai jalan menuju Allah.

👉Ahli sufi memandang bahawa:

▪️kehilangan Allah dalam hati adalah sebesar-besar kerugian, walaupun seseorang memiliki seluruh isi dunia.

▪️Orang yang mengenal Allah memiliki kelazatan ruhani yang tidak dapat dirasai oleh pencinta dunia.

✅Tafsir Isyari/Sufi:

🔹“مَاذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَكَ”

“Apakah yang diperoleh oleh orang yang kehilangan-Mu?”

👉Isyari:

▪️Sesiapa yang hidup tanpa ma‘rifatullah, maka hakikatnya dia miskin walaupun berharta.

▪️Hati yang lalai daripada Allah sentiasa gelisah dan kosong.

▪️Segala nikmat dunia tidak mampu memenuhi kekosongan ruh tanpa zikir dan hudur kepada Allah.

🔹“وَمَا الَّذِي فَقَدَ مَنْ وَجَدَكَ”

“Apakah yang hilang bagi orang yang memperoleh-Mu?”

👉Isyari:

▪️Orang yang memperoleh ma‘rifatullah telah memperoleh kekayaan hakiki.

▪️Walaupun dunia sedikit, hatinya tetap tenang.

▪️Musibah tidak memutuskan harapannya kerana hatinya bersandar kepada Allah.

🔹“لَقَدْ خَابَ مَنْ رَضِيَ دُونَكَ بَدَلًا”

“Sesungguhnya rugilah orang yang reda mengambil selain-Mu sebagai ganti.”

👉Isyari:

▪️Segala selain Allah bersifat sementara dan fana.

▪️Hati yang bergantung kepada makhluk akan sentiasa kecewa.

▪️Mencintai dunia melebihi Allah adalah hijab terbesar dalam suluk.

🔹“وَلَقَدْ خَسِرَ مَنْ بَغَى عَنْكَ مُتَحَوِّلًا”

“Sesungguhnya rugilah orang yang berpaling daripada-Mu kepada selain-Mu.”

👉Isyari:

▪️Kerugian terbesar ialah berpaling daripada Allah menuju hawa nafsu dan dunia.

▪️Hati yang berpaling daripada Allah akan gelap dan keras.

▪️Nur ma‘rifat hanya masuk ke dalam hati yang tunduk dan ikhlas kepada-Nya.

🔹Kesimpulan Isyari:

▪️Sesiapa yang kehilangan Allah daripada hatinya, maka seluruh dunia tidak mampu memberi ketenangan kepadanya.

▪️Orang yang jauh daripada ma‘rifatullah akan sentiasa merasa sempit, gelisah dan kosong walaupun memiliki banyak nikmat dunia.

▪️Sesiapa yang memperoleh Allah melalui iman, zikir, muraqabah dan musyahadah, maka dia telah memperoleh kebahagiaan hakiki walaupun sedikit harta dan kesenangan dunia.

▪️Ahli ma‘rifat memandang bahawa seluruh makhluk hanyalah asbab, sedangkan Allah ialah tujuan sebenar hati.

▪️Hati yang reda dengan dunia melebihi Allah akan terhijab daripada nur ma‘rifat dan kelazatan ibadah.

▪️Segala selain Allah bersifat fana, berubah dan akan binasa, maka bergantung kepada selain-Nya membawa kepada kekecewaan dan dukacita.

▪️Musyahadah melahirkan hati yang sentiasa memandang tadbir, qudrat dan rahmat Allah pada setiap kejadian.

▪️Orang yang mengenal Allah akan merasa cukup dengan-Nya, kerana nur hudur bersama Allah lebih bernilai daripada seluruh isi dunia.

▪️Hakikat kerugian menurut ahli sufi bukan kehilangan dunia, tetapi kehilangan:

hudur hati,

zikir kepada Allah,

dan ma‘rifat terhadap-Nya.

▪️Semakin hati berpaling kepada Allah, semakin tersingkap hijab dunia dan semakin terang nur basirah dalam qalb.

✅Qalam Ulamak Sufi

🔹al-Junayd al-Baghdadi berkata:

مَنْ عَرَفَ اللَّهَ اسْتَغْنَى بِهِ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ

🔹Terjemahannya:

“Sesiapa yang mengenal Allah, nescaya dia merasa cukup dengan-Nya daripada segala sesuatu.”

👉Isyari:

▪️Ma‘rifatullah melahirkan sifat qana‘ah dan tawakkal.

▪️Hati tidak lagi bergantung kepada makhluk.

▪️Kaya sebenar ialah kaya dengan Allah.

✅Dalil Semaksud:

Firman Allah:

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

“Ketahuilah, dengan mengingati Allah menjadi tenang segala hati.”

📖 Surah ar-Ra‘d ayat 28

Firman Allah:

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ

وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ

“Segala yang ada di bumi akan binasa. Dan kekallah Tuhanmu Yang mempunyai kebesaran dan kemuliaan.”

📖 Surah ar-Rahman ayat 26–27

🔹Hadis Nabi ﷺ:

لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ

“Bukanlah kekayaan itu dengan banyaknya harta benda, tetapi kekayaan sebenar ialah kaya jiwa.”

— Riwayat Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim

✅Intipati Maksud:

▪️Kejayaan sebenar ialah memperoleh Allah.

▪️Sebesar-besar Kerugian dalam hidup seorang insan apabila terhijab rohani daripada Allah.

▪️Dunia tidak mampu memberi ketenangan hakiki kepada hati.

▪️Ma‘rifatullah melahirkan hudur, tawakkal dan ketenangan.

▪️Hati yang bergantung kepada makhluk akan sentiasa kecewa.

▪️Segala selain Allah bersifat fana dan berubah.

✳️Kesimpulan:

👉Hikmah ini mengajar bahawa:

▪️seluruh kehidupan manusia tidak bernilai tanpa ma‘rifatullah,

▪️dan seluruh kehilangan dunia tidak memudaratkan orang yang telah dapat makrifat kepada Allah.

👉Ahli tasawuf memandang bahawa:

▪️musyahadah terhadap kebesaran Allah ialah kekayaan ruh yang paling tinggi.

👉Maka salik hendaklah:

▪️memperbanyak zikir,

▪️membersihkan hati,

▪️memutuskan pergantungan kepada dunia,

▪️dan sentiasa muraqabah kepada Allah,

👉sehingga hati dipenuhi nur ma‘rifat dan hudur bersama-Nya.

🌷Penutup Qalam Sufi

إِلَهِي

أَنْتَ الْمَقْصُودُ وَرِضَاكَ الْمَطْلُوبُ

فَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا سِوَاكَ

“Wahai Tuhanku,

Engkaulah tujuan kami dan keredaan-Mu yang kami tuntut,

maka jangan Engkau jadikan dalam hati kami selain daripada-Mu.”

Waullahu'allam.

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin

Kaifiyat Mentauhidkan Allah Pada Asma’Nya Melalui Bashar, Bashirah dan Syuhud

Kaifiyat Mentauhidkan Allah Pada Asma’Nya Melalui Bashar, Bashirah dan Syuhud

🔹 Qalam Sufi:

بِدَايَةُ التَّوْحِيْدِ نَظَرٌ بِالْبَصَرِ، وَكَمَالُهُ نَظَرٌ بِالْبَصِيْرَةِ، وَثَمَرَتُهُ الشُّهُوْدُ لِلْحَقِّ فِي الْخَلْقِ دُوْنَ الْحُلُوْلِ وَالِاتِّحَادِ

🔹 Terjemahannya:

“Permulaan tauhid ialah memandang dengan mata zahir, dan kesempurnaannya ialah memandang dengan mata hati, serta buahnya ialah penyaksian terhadap Al-Haqq pada segala makhluk tanpa hulul dan tanpa ittihad.”

✍️ Muqadimah:

Ilmu tauhid para arifin bukan hanya pada perbahasan akal dan lafaz lidah, bahkan ia hidup dalam hati melalui penyaksian terhadap kebesaran Allah pada segala af‘al dan kejadian-Nya. Maka seorang salik memulakan perjalanan dengan melihat alam, kemudian meningkat kepada memahami rahsia dan hikmah di sebalik alam, sehingga sampai kepada syuhud terhadap keagungan Allah Ta‘ala.

✍️ Pengenalan:

Allah Ta‘ala menjadikan alam ini sebagai ayat dan tanda yang menunjukkan kepada kewujudan, qudrat dan kebesaran-Nya. Maka orang yang beriman tidak hanya melihat kejadian dengan mata kepala, tetapi memandang dengan mata hati sehingga lahir rasa ta‘zim, khauf dan mahabbah kepada Allah Ta‘ala.

Firman Allah Ta‘ala:

﴿قُلِ ٱنظُرُوا۟ مَاذَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ﴾

“Katakanlah: Perhatikanlah apa yang ada di langit dan di bumi.”

— Surah Yunus ayat 101

👉 Perintah “melihat” dalam ayat ini bukan sekadar melihat rupa zahir, bahkan memandang makna dan hikmah di sebalik ciptaan tersebut.

🔹 Isyari:

▪️Lafaz ﴿فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ﴾ bukan sekadar menunjukkan “apa yang berada di langit dan bumi” pada zahirnya sahaja.

▪️Bahkan pada isyarat halusnya, ia mengajak hati memandang rahsia, hikmah dan tanda-tanda ketuhanan yang tersembunyi di sebalik seluruh penciptaan itu.

▪️Yakni melihat bukan hanya bentuk langit dan bumi, tetapi memandang kepada qudrat Allah yang menciptakannya, hikmah yang menyusunnya, dan kebesaran yang mentadbirnya.

🔸Ahli bashar melihat kejadian alam.

🔸Ahli bashirah melihat makna di dalam kejadian alam.

🔸Ahli syuhud menyaksikan tajalli af‘al Allah pada seluruh alam.

👉 Maka lafaz “فِى” pada isyari ahli ma‘rifat memberi faham:

“Di dalam setiap ciptaan itu terdapat ayat yang menunjukkan kepada Al-Khaliq.”

Firman Allah Ta‘ala:

﴿وَفِى كُلِّ شَىْءٍۢ لَّهُۥٓ ءَايَةٌۭ تَدُلُّ عَلَىٰٓ أَنَّهُ ٱلْوَٰحِدُ﴾

“Dan pada setiap sesuatu terdapat tanda yang menunjukkan bahawa Dia-lah Yang Maha Esa.”

👉 Ertinya hati orang beriman melintasi zahir makhluk menuju mengenal Allah Ta‘ala melalui kesan qudrat, hikmah dan tadbir-Nya.

✅ Tafsir Isyari / Sufi

1️⃣ Pandang Dengan (بَصَر)

▪️Iaitu melihat alam dengan mata zahir.

▪️Melihat kejadian langit, bumi, manusia dan seluruh makhluk.

▪️Namun pandangan ini masih pada bentuk dan rupa ciptaan.

Firman Allah Ta‘ala:

﴿إِنَّ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ لَءَايَٰتٍ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ﴾

“Sesungguhnya pada penciptaan langit dan bumi itu terdapat tanda-tanda bagi orang yang mempunyai akal.”

— Surah Ali ‘Imran ayat 190

👉 Orang awam melihat makhluk.

👉 Ahli tafakkur melihat makhluk sebagai dalil kepada Allah.

2️⃣ Pandang Dengan (بَصِيْرَة)

▪️Iaitu melihat dengan mata hati.

▪️Bukan hanya memandang makhluk, tetapi memandang kepada Yang Menciptakan makhluk.

▪️Hati merasai hikmah kebijaksanaan Allah pada susunan alam.

▪️Merasai kehebatan qudrat-Nya pada penciptaan.

▪️Merasai kebesaran rububiyyah-Nya pada tadbir seluruh makhluk.

▪️Melihat langit lalu menyaksikan keagungan Allah yang meninggikannya tanpa tiang.

▪️Melihat manusia lalu menyaksikan hikmah Allah pada penciptaan ruh, akal dan hati.

▪️Melihat taqdir lalu menyaksikan iradat dan rahsia hikmah Allah di sebaliknya.

Firman Allah Ta‘ala:

﴿فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى ٱلْأَبْصَٰرُ وَلَٰكِن تَعْمَى ٱلْقُلُوبُ ٱلَّتِى فِى ٱلصُّدُورِ﴾

“Sesungguhnya bukan mata itu yang buta, tetapi yang buta ialah hati yang di dalam dada.”

— Surah al-Hajj ayat 46

👉 Bashirah ialah cahaya tauhid dalam hati.

3️⃣ Contoh Kepada Pandangan Bashirah:

▪️Sebagaimana udara yang dihirup dan angin yang bertiup tidak dapat dilihat dengan mata zahir, tetapi dapat dirasai kesannya.

▪️Demikian juga seorang mukmin merasai kesan qudrat, rahmat dan tadbir Allah pada seluruh kejadian walaupun Zat Allah tidak dapat dilihat di dunia dengan mata kepala.

▪️Angin tidak dilihat bentuknya, tetapi diketahui adanya melalui gerak dan kesannya.

▪️Maka demikianlah ahli ma‘rifat mengenal Allah melalui آثار af‘al-Nya pada makhluk.

Firman Allah Ta‘ala:

﴿رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَٰطِلًا سُبْحَٰنَكَ﴾

“Wahai Tuhan kami, tidaklah Engkau menciptakan semua ini dengan sia-sia, Maha Suci Engkau.”

— Surah Ali ‘Imran ayat 191

4⃣Syuhud (شُهُود)

▪️Iaitu berhimpunnya pandangan zahir dan batin dalam tauhid.

▪️Mata melihat alam.

▪️Hati menyaksikan Allah sebagai Pentadbir alam.

▪️Zahir melihat kejadian.

▪️Batin menyaksikan tajalli qudrat Tuhan.

▪️Mata zahir melihat daun bergerak ditiup angin.

▪️Tetapi bashirah menyaksikan qudrat Allah yang menggerakkan angin itu.

▪️Mata zahir melihat hujan turun.

▪️Tetapi hati ahli syuhud menyaksikan rahmat Allah yang menurunkan rezeki kepada makhluk.

👉 Inilah Tauhid al-Haqq, iaitu tidak terhenti pada makhluk tetapi melintasi makhluk menuju mengenal Al-Khaliq.

✅ Qalam Ulamak Sufi

🔹 Imam Ibn ‘Atha’illah:

العَالَمُ كُلُّهُ ظُلْمَةٌ وَإِنَّمَا أَنَارَهُ ظُهُورُ الْحَقِّ فِيهِ

🔹 Terjemahannya:

“Alam seluruhnya adalah kegelapan. Dan yang meneranginya hanyalah zahirnya Al-Haqq padanya.”

🔹 Isyari:

▪️Makhluk tidak mempunyai cahaya hakiki pada dirinya.

▪️Segala kewujudan, keindahan dan kehidupan makhluk berdiri dengan qudrat Allah Ta‘ala.

▪️Ahli bashirah melihat alam sebagai cermin yang menunjukkan kebesaran Tuhan.

▪️Namun Ahli Sunnah secara tanzihnya menetapkan bahawa Allah Maha Suci daripada bersatu atau berhimpun dengan makhluk.

✅ Dalil Semaksud

🔹 Firman Allah Ta‘ala:

﴿سَنُرِيهِمْ ءَايَٰتِنَا فِى ٱلْءَافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ﴾

“Kami akan memperlihatkan kepada mereka tanda-tanda Kami pada segenap ufuk dan pada diri mereka sendiri sehingga nyata bagi mereka bahawa Allah itulah Yang Maha Benar.”

— Surah Fussilat ayat 53

🔹 Isyari:

▪️Allah memperlihatkan tanda-tanda kekuasaan-Nya pada alam yang luas dan pada diri manusia supaya hati mengenal Al-Haqq melalui آثار af‘al-Nya.

▪️“Pada segenap ufuk” ialah melihat tanda qudrat Allah pada langit, bumi, gunung, lautan, malam, siang dan seluruh kejadian alam.

▪️“Pada diri mereka sendiri” ialah melihat rahsia ciptaan insan, perjalanan ruh, hati, akal, kehidupan dan perubahan keadaan diri manusia.

▪️Ahli bashar melihat kejadian alam dan tubuh manusia pada zahirnya.

▪️Ahli bashirah melihat hikmah, tadbir dan susunan rububiyyah Allah di dalamnya.

▪️Ahli syuhud menyaksikan bahawa seluruh alam berdiri dengan qudrat Allah dan berhajat kepada-Nya pada setiap saat.

▪️Ayat ini juga memberi isyarat bahawa jalan ma‘rifat kepada Allah terbahagi kepada dua:

1️⃣ Tafakkur pada alam ciptaan.

2️⃣ Tafakkur pada diri sendiri dan keadaan hati.

Firman Allah Ta‘ala:

﴿وَفِىٓ أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾

“Dan pada diri kamu sendiri, maka apakah kamu tidak melihat?”

— Surah az-Zariyat ayat 21

👉 Ahli ma‘rifat memandang alam sebagai ayat.

👉 Dan memandang diri sebagai cermin kelemahan makhluk serta bukti kesempurnaan Allah Ta‘ala.

▪️Maka apabila bashirah terbuka, seseorang tidak lagi melihat sesuatu dengan pandangan yang kosong daripada tauhid, bahkan seluruh kejadian menjadi dalil yang membawa hati mengenal Al-Haqq.

✅ Intipati Maksud

▪️Tauhid hakiki bukan sekadar ucapan lidah.

▪️Mata zahir melihat ciptaan.

▪️Mata hati melihat qudrat dan hikmah Allah.

▪️Bashirah melahirkan ma‘rifatullah.

▪️Syuhud ialah hadirnya hati bersama Allah ketika memandang alam.

▪️Seluruh makhluk menjadi ayat yang menunjukkan kepada kebesaran Allah Ta‘ala.

▪️Tafakkur pada alam membawa hati mengenal Al-Haqq.

✳️ Kesimpulan:

Kaifiyat mentauhidkan Allah pada Asma’Nya ialah memindahkan pandangan daripada sekadar melihat bentuk kejadian kepada menyaksikan hikmah, qudrat dan kebesaran Allah Ta‘ala di sebalik seluruh makhluk. Maka bashar ialah permulaan, bashirah ialah cahaya ma‘rifat, dan syuhud ialah kesempurnaan penyaksian tauhid dalam hati.

Ahli ma‘rifat melihat alam dengan mata kepala, namun hati mereka sentiasa menyaksikan tadbir Allah pada setiap sesuatu. Inilah jalan Tauhid al-Haqq yang membawa hamba kepada pengenalan dan pengabdian yang sempurna kepada Allah Subhanahu wa Ta‘ala.

🌷 Penutup Qalam Hikmah

🔹 Qalam Hikmah:

مَنْ نَظَرَ إِلَى الْخَلْقِ بِالْبَصَرِ احْتَجَبَ، وَمَنْ نَظَرَ إِلَيْهِمْ بِالْبَصِيْرَةِ اهْتَدَى، وَمَنْ شَهِدَ الْحَقَّ فِي التَّدْبِيْرِ وَصَلَ

🔹 Terjemahannya:

“Barangsiapa memandang makhluk dengan mata zahir semata-mata, nescaya dia terhijab. Barangsiapa memandang mereka dengan mata hati, nescaya dia mendapat hidayah. Dan barangsiapa menyaksikan Al-Haqq pada tadbir segala sesuatu, nescaya dia sampai kepada ma‘rifat.”

Waullahu'allam.

SalamPerkongsian.

#KalamSalikin